Początki gromadzenia pamiątek historycznych w Szubinie mają swoje korzenie w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W czasie wojny bezcenne dokumenty, fotografie i inne przedmioty związane z Ziemią Szubińską przechowywali tutejsi harcerze z Szarych Szeregów. W 1965 roku powstała Izba Pamięci Narodowej, która działała przy Domu Harcerza w Szubinie. Czynny był także Gabinet Historyczny Bydgoskiej Chorągwi ZHP. Od 1993 roku działa Muzeum Ziemi Szubińskiej, które przejęło tradycje i zbiory Izby Pamięci Narodowej. Zostało ono utworzone uchwałą Rady Miejskiej w Szubinie i ma charakter muzeum komunalnego. Do połowy 2000 roku Muzeum mieściło się w Domu Harcerza przy ul. Winnicy w Szubinie. Obecnie placówka funkcjonuje w nowej siedzibie, historycznym budynku Domu Polskiego, który zbudowany został w 1912 roku z funduszy społeczeństwa polskiego. Założycielem muzeum i pierwszym kustoszem był Zenon Erdmann (1918-2002). Od 2003 r. muzeum nosi imię Zenona Erdmanna.
Muzeum gromadzi muzealia w działach: Historia, Etnografia, Sztuka. Na co dzień czynne dla zwiedzających są ekspozycje stałe:
– Dzieje Szubina i Ziemi Szubińskiej,
– Zamek rycerski w Szubinie.
– Historia harcerstwa,
– II wojna światowa,
– Powstanie wielkopolskie,
– Kolekcjonerstwo,
– Lokalna kultura materialna.
* Dzieje Szubina i Ziemi Szubińskiej.
To centralna ekspozycja Muzeum, która przedstawia chronologicznie historię regionu Pałuk i samego Szubina:
– najstarsze dzieje: Początki osadnictwa i archeologia regionu.
– okres miejski: Rozwój miasta od nadania praw, aż do czasów rozbiorowych.
Zaprezentowane są eksponaty z życia codziennego: zbiory z zakresu historii, etnografii i sztuki, przybliżające kulturę materialną, rzemiosło i życie mieszkańców Pałuk na przestrzeni wieków.
* Zamek rycerski w Szubinie.
Wystawa koncentruje się na historii i ruinach szubińskiego zamku. Można na niej zobaczyć:
– sylwetkę Sędziwoja z Pałuk: Inicjatora budowy zamku w XIV wieku,
– ryciny, plany i być może makiety przedstawiające dawny wygląd zamku,
– znaleziska archeologiczne: Eksponaty wydobyte podczas badań ruin, związane z życiem codziennym w warowni.
* Powstanie Wielkopolskie.
Ekspozycja ta ma szczególne znaczenie dla regionu i poświęcona jest walkom o niepodległość na Pałukach. Prezentuje:
– udział Szubina w Powstaniu: wystawa pokazuje przebieg walk i kluczowe postacie lokalnych powstańców wielkopolskich,
– militaria i dokumenty: zbiory broni, umundurowania, fotografii i dokumentów z lat 1918-1919,
– pamięć i dziedzictwo: często prezentowane są również projekty i konkursy związane z kultywowaniem pamięci o Powstaniu.
* Historia Harcerstwa.
Wystawa dokumentuje bogatą tradycję harcerską w Szubinie i na Pałukach. Zbiory te są bardzo cenne, ponieważ Muzeum mieściło się niegdyś w Domu Harcerza. Obejrzeć na niej można:
– materiały archiwalne: dokumenty, zdjęcia i relacje związane z działalnością harcerstwa od początków XX wieku.
– umundurowanie i odznaki: kolekcję dawnych i współczesnych elementów harcerskich.
– rola w historii: akcent na działalność harcerzy, w tym np. przechowywanie bezcennych dokumentów podczas II wojny światowej przez Szare Szeregi.
* II wojna światowa.
Ta część ekspozycji koncentruje się na okresie okupacji i losach mieszkańców Ziemi Szubińskiej w latach 1939-1945. Zaprezentowane są między innymi takie tematy:
– zbrodnie i represje: Upamiętnienie ofiar, zwłaszcza zbrodni hitlerowskich i komunistycznych, popełnionych na mieszkańcach byłego powiatu szubińskiego.
– obóz jeniecki (Oflag 64): Często pojawia się wątek związany ze słynnym obozem dla oficerów amerykańskich w Szubinie.
– działalność konspiracyjna: Losy lokalnych działaczy podziemia.
* Lokalna Kultura Materialna.
Zbiory te uzupełniają wystawę historyczną i skupiają się na życiu wiejskim i miejskim w regionie. W tym dziale można zobaczyć:
– przedmioty etnograficzne: Narzędzia rolnicze, elementy wyposażenia domów i ubiory z Pałuk,
– twórczość ludowa: Prace lokalnych rzemieślników i artystów.